Қазақ тілінің негіздері

Грамматиканың негізгі ережелері, мысалдармен

Деңгей:

🔊Дыбыс үндестігі2 📦Зат есім3 🎨Сын есім1 🏃Етістік8 📝Сөйлем құрылымы3 🔗Шылаулар1 🔢Сан есім1 👤Есімдік2 🧩Жұрнақтар1 🗣️Фонетика1 ✏️Емле1 💬Мақал-мәтелдер1

🔊Дыбыс үндестігі

Буын үндестігі (сингармонизм)

Қазақ тілінде жуан дауысты дыбыстар мен жіңішке дауысты дыбыстар бір сөзде араласып қолданылмайды.

Жуан (твёрдые): а, о, ұ, ы, у
Жіңішке (мягкие): ә, ө, ү, і, е, и

Мысалдар

бала-лар (твёрдые / жуан)тіл-дер (мягкие / жіңішке)кітап-тар (твёрдые)үй-лер (мягкие)

⚠️ Ерекшеліктер

В заимствованных словах гармония слога может не сохраняться (Кейбір кірме сөздерде буын үндестігі сақталмайды).

Үндестік заңы — дауыссыз дыбыстар үндесуі

Қосымшаның басқы дыбысы сөздің соңғы дыбысына үндесіп өзгереді. Мысалы, шығыс септігінде:
• қатаң дыбыстан кейін: -тан/-тен (тас-тан)
• ұяң дыбыстан немесе дауыстыдан кейін: -дан/-ден (қыз-дан, қала-дан)
• үнді дыбыстан (м, н, ң, р, л) кейін: -нан/-нен (жан-нан, көл-ден).

Мысалдар

тас-тан (қатаң+қатаң)қала-дан (дауысты+ұяң)мал-дан (үнді+ұяң)қыз-дан (ұяң+ұяң)жан-нан (носовой н + -нан)

📦Зат есім

Зат есімнің көптік жалғауы

Көптік жалғау -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер. Сөз соңындағы дыбысқа және буын үндестігіне байланысты таңдалады.

Мысалдар

бала-лар (детьи)үй-лер (дома)ат-тар (лошади)күн-дер (дни)жол-дар (дороги)гүл-дер (цветы)

Септік жалғаулары

Қазақ тілінде 7 септік бар: атау (именительный), ілік (родительный), барыс (дательный), табыс (винительный), жатыс (местный), шығыс (исходный), көмектес (творительный).
Әр септіктің үндестікке (жуан/жіңішке) және соңғы дыбысқа (қатаң/ұяң/дауысты) байланысты бірнеше нұсқасы бар.

Мысалдар

бала (атау / именительный)баланың (ілік / родительный)балаға (барыс / дательный)баланы (табыс / винительный)балада (жатыс / местный)баладан (шығыс / исходный)баламен (көмектес / творительный)

Тәуелдік жалғаулары

Тәуелдік жалғаулары заттың кімдікі екенін білдіреді: -м/-ым/-ім (менің), -ң/-ың/-ің (сенің), -ңыз/-ңіз (Сіздің), -сы/-сі (оның), -мыз/-міз/-ымыз/-іміз (біздің), -ларың/-леріңіз (сендердің/Сіздердің), -лары/-лері (олардың).

Мысалдар

үй-ім (мой дом)үй-ің (твой дом)үй-іңіз (Ваш дом)үй-і (его дом)үй-іміз (наш дом)кітаб-ым (п→б перед гласной)

⚠️ Ерекшеліктер

Перед гласным начала окончания глухой согласный основы озвончается: п→б, к→г, қ→ғ. Кітап → кітабым; тарақ → тарағым; гүл-кө+зім → гүлкөзім.

🎨Сын есім

Сын есімнің шырайлары

Сын есімнің 4 шырайы бар:
• жай шырай — қосымшасыз (үлкен)
• салыстырмалы шырай — -рақ/-рек, -ырақ/-ірек, -лау/-леу (үлкенірек)
• күшейтпелі шырай — буын қайталау (қап-қара, ап-ақ, қып-қызыл)
• асырмалы шырай — ең, тым, өте, аса + сын есім (ең үлкен).

Мысалдар

үлкен → үлкенірек → ең үлкенжақсы → жақсырақ → ең жақсықызыл → қып-қызыл (эмфатическая)қара → қап-қара (эмфатическая)

🏃Етістік

Етістіктің шақтары: Нақ осы шақ

Нақ осы шақ — дәл сейчас орындалып жатқан әрекет. Көсемше қосымшасы (-п дауыстыдан кейін; -ып/-іп дауыссыздан кейін, буын үндестігіне сай) + жатыр/отыр/тұр/жүр көмекші етістіктерімен жасалады. Жіктік жалғауын көмекші етістік алады.

Мысалдар

Мен оқып жатырмын (Я сейчас читаю)Сен жазып отырсың (Ты сейчас пишешь)Олар сабақ оқып жүр (Они учатся)Ол кел-іп жатыр (Он подходит)

Етістіктің шақтары: Өткен шақ

Жедел өткен шақ: -ды/-ді, -ты/-ті (жақын, көзбен көрілген әрекет). Бұрынғы өткен шақ: -ған/-ген, -қан/-кен (нәтижелі, перфектілі мән). Аңыз өткен шақ (жанама айту): -ыпты/-іпті (айтылған, бірақ көрмеген: «келіпті — оказывается, пришёл»).

Мысалдар

Мен бардым (недавнопрошедшее)Мен барғанмын (перфектное)Ол келді / Ол келгенОл келіпті (оказывается, он пришёл)

Етістіктің шақтары: Келер шақ

Болжалды келер шақ: -ар/-ер дауыссыздан кейін, -р дауыстыдан кейін (мүмкіндік мағынасы). Мақсатты келер шақ: -мақ/-мек, -бақ/-бек, -пақ/-пек (намерение). Сондай-ақ ауыспалы осы шақ -ады/-еді контекстте келер шақ мағынасында да қолданылады («Ертең мектепке барамын»).

Мысалдар

Мен барармын (возможно, пойду)Ол келер (наверное, придёт)Мен оқымақпын (я намерен учиться)Ертең барамын (завтра пойду)

Етістіктің болымсыз түрі

Болымсыздық -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе жұрнақтарымен жасалады. Жіктік жалғауы соңында тұрады.

Мысалдар

бар-ма-ды (не пошёл)кел-ме-ді (не пришёл)жаз-ба-ды (не написал)оқы-ма-ды (не читал)айт-па-дым (я не сказал)

⚠️ Ерекшеліктер

Для отрицания именных предложений (Я не студент) используется не -ма/-ме, а связка `емес` — см. правило rule_25.

Етістіктің рай категориясы

Ашық рай (баяндау, шақ жұрнақтары арқылы); бұйрық рай — нөлдік форма (бар!, кел!), жұмсартқан -шы/-ші (баршы, келші), құрметті -ңыз/-ңіз (барыңыз, келіңіз); қалау рай (-ғы/-гі келеді: барғым келеді); шартты рай (-са/-се: келсе); долженствование (баруым керек — «мне нужно идти»); сослагательное (барар едім — «пошёл бы»).

Мысалдар

Бар! (иди!)Бар-шы! (иди же!)Бар-ыңыз (пройдите, пожалуйста)Мен бар-ғым келеді (хочу пойти)Ол кел-се (если он придёт)Бару-ым керек (мне нужно идти)

Есімше формалары

Есімше — етістіктің сын есім тәрізді формасы: -ған/-ген/-қан/-кен (өткен шақ есімшесі), -атын/-етін/-йтын/-йтін (дағдылы), -ар/-ер/-р (келер шақ есімшесі), -мақ/-мек (мақсатты).

Мысалдар

келген адам (пришедший человек)оқитын бала (ребёнок, который учится)барар жер (место, куда пойдёт)

Етістіктің шақтары: Ауыспалы осы шақ (-ады/-еді)

Ауыспалы осы шақ — қазақ тілінде ең көп қолданылатын форма. Жалпы, тұрақты, қайталанатын әрекетті білдіреді (және контекстке қарай келер шақ мағынасында да): «Мен қазақша сөйлеймін» (я говорю по-казахски).

Жасалуы:
• дауыссызға аяқталған негізге: -ады (жуан) / -еді (жіңішке) — бар-ады, кел-еді
• дауыстыға аяқталған негізге: -йды (жуан) / -йді (жіңішке) — оқы-йды, сөйле-йді.
Артынан жіктік жалғаулары жалғанады: -мын/-мін, -сың/-сің, -сыз/-сіз, -ø, -мыз/-міз, -сыңдар/-сіңдер, -сыздар/-сіздер, -ø.

Мысалдар

Мен қазақша сөйлеймін (Я говорю по-казахски)Ол мектепте жұмыс істейді (Он работает в школе)Біз күн сайын оқимыз (Мы каждый день учимся)Сен не істейсің? (Что ты делаешь?)Олар ертең келеді (Они придут завтра — будущее в контексте)

Жіктік жалғаулары (-мын/-мін, -сың/-сің, -сыз/-сіз)

Қазақ тілінде «болу» етістігі (быть) есімді сөйлемде көп жағдайда айтылмайды; оның орнына жіктік жалғаулары қолданылады:
• 1 ж. жек. (мен) — -мын/-мін, -бын/-бін, -пын/-пін: студентпін, мұғаліммін
• 2 ж. жек. (сен) — -сың/-сің: студентсің
• 2 ж. жек. құрмет (Сіз) — -сыз/-сіз: студентсіз
• 3 ж. жек. (ол) — нөлдік: студент
• 1 ж. көп. (біз) — -мыз/-міз, -быз/-біз, -пыз/-піз: студентпіз
• 2 ж. көп. (сендер) — -сыңдар/-сіңдер
• 2 ж. көп. құрмет (Сіздер) — -сыздар/-сіздер
• 3 ж. көп. (олар) — нөлдік (немесе -лар).

Мысалдар

Мен студентпін (Я студент)Сен мұғалімсің (Ты учитель)Сіз дәрігерсіз (Вы — врач)Біз достармыз (Мы друзья)Ол қазақ (Он казах) — без окончания

📝Сөйлем құрылымы

Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі

Қазақ тілі — SOV-тіл. Негізгі тәртіп: Бастауыш (Подлежащее) + Толықтауыш (Дополнение) + Баяндауыш (Сказуемое). Пысықтауыш (Обстоятельство) әдетте бастауыш пен баяндауыштың арасында тұрады, орны икемді.

Мысалдар

Мен кітап оқыдым (Я читал книгу)Бала мектепке барды (Ребёнок пошёл в школу)Ол кеше Алматыда болды (Он вчера был в Алматы)

⚠️ Ерекшеліктер

В вопросительных предложениях возможен сдвиг (Сұраулы сөйлемдерде сөз тәртібі өзгеруі мүмкін).

Сұраулы сөйлемдер

Сұрау есімдіктері: кім, не, қайда, қашан, неше, қанша, қалай, неге, қандай, қайсы. Немесе сұраулық демеулік шылау арқылы: ма/ме, ба/бе, па/пе (сөздің соңғы дыбысына сай таңдалады).

Мысалдар

Сен қайда барасың? (Куда ты идёшь?)Бұл кітап па? (Это книга?)Ол кім? (Кто он?)Ол келді ме? (Он пришёл?)Қандай түс? (Какой цвет?)

Болымсыздық: емес шылауы

Аттас (есімді) сөйлемдерді теріске шығару үшін «емес» шылауы қолданылады. Ол сөздің соңында тұрады:
• Ол студент. → Ол студент емес. (Он не студент)
• Бұл менің кітабым. → Бұл менің кітабым емес. (Это не моя книга).

Етістікті сөйлемдерді теріске шығаруда -ма/-ме қолданылады (rule_10).

Мысалдар

Ол студент емес (Он не студент)Бұл менің кітабым емес (Это не моя книга)Мен мұғалім емеспін (Я не учитель)Біз қазақ емеспіз, орыспыз (Мы не казахи, мы русские)

🔗Шылаулар

Септеулік шылаулар

Септеулік шылаулар зат есімнен кейін тұрып, мекенді, уақытты, себепті білдіреді: үшін, туралы, арқылы, бойынша, сияқты, т.б. Әр шылау өзінен бұрынғы сөздің белгілі септік формасын талап етеді (есімдіктерден кейін «үшін», «туралы» — ілік септігін, ал зат есімдерден кейін атау септігін талап етеді).

Мысалдар

сен үшін (для тебя)тіл туралы (о языке)көпір арқылы (через мост)менің ойымша (по моему мнению)ат сияқты (как лошадь)

🔢Сан есім

Сан есімдер: 1–20 және реттік

Бір (1), екі (2), үш (3), төрт (4), бес (5), алты (6), жеті (7), сегіз (8), тоғыз (9), он (10), он бір (11)…
Реттік сан есім: -ыншы/-інші (бірінші, екінші, үшінші…). Жинақтық: екеу, үшеу, төртеу.
Әдет: сан есімнен кейін зат есімге көптік жалғау жалғанбайды (бес бала, он кітап).

Мысалдар

бес бала (пятеро детей)он кітап (десять книг)бірінші орын (первое место)үшеу (втроём)жиырма жыл (двадцать лет)

👤Есімдік

Жіктеу есімдіктері

Мен (я), сен (ты), Сіз (Вы — құрмет), ол (ол/она), біз (мы), сендер (вы — мн.), Сіздер (Вы — мн. құрмет), олар (олар).

Мысалдар

Мен студентпін (Я студент)Сіз мұғалімсіз (Вы учитель)Олар оқиды (Они учатся)

Сілтеу есімдіктері (бұл, ол, мынау, анау)

Сілтеу есімдіктері заттың орналасу қашықтығын білдіреді:
• бұл / осы — близкое («этот»)
• ол / сол — отдалённое известное («тот»)
• мынау — близкое, демонстративное («вот этот»)
• анау — далёкое, демонстративное («вон тот»).

Они могут использоваться отдельно или с существительным: «бұл кітап» (эта книга), «анау адам» (вон тот человек).

Мысалдар

Бұл кітап (Эта книга)Ол менің досым (Тот / он — мой друг)Мынау маған ұнайды (Вот это мне нравится)Анау биік тау (Вон та высокая гора)Осы сұрақ маңызды (Этот / тот самый вопрос важен)

🧩Жұрнақтар

Сөз тудырушы жұрнақтар

Зат есімнен сын есім: -лы/-лі, -ды/-ді (бар), -сыз/-сіз (жоқ).
Кәсіп: -шы/-ші (жазушы — писатель, оқушы — ученик).
Дерексіз ұғым: -лық/-лік (балалық — детство, достық — дружба).
Етістіктен зат есім: -ыс/-іс, -у (тұйық етістік / іс-әрекеттің атауы).
Ұқсастық: -дай/-дей (баладай — как ребёнок).

Мысалдар

күш-ті (сильный)су-сыз (безводный)жазу-шы (писатель)дос-тық (дружба)оқу (учёба)

🗣️Фонетика

Қазақ тіліне тән дыбыстар

Қазақ тілінде 9 тән дыбыс бар: ә, і, ө, ү, ұ, қ, ғ, ң, һ.

Мысалдар

Ә — әке (отец)Қ — қала (город)Ғ — тағам (еда)Ң — таң (рассвет)Ұ — ұл (сын)Ө — өзен (река)Ү — үй (дом)І — іс (дело)

✏️Емле

Бас әріп ережелері

Бас әріппен жазылады: сөйлем басы, жалқы есімдер, географиялық атаулар, мемлекет атаулары, мекемелер мен ұйымдардың аттары.

Мысалдар

АстанаАбай ҚұнанбайұлыҚазақстан РеспубликасыӘл-Фараби атындағы ҚазҰУ

💬Мақал-мәтелдер

Қазақ мақал-мәтелдері

Мақал-мәтелдер — халық даналығының айнасы. Тіл үйренуде маңызды: сөздердің мағыналық астарын ашады, мәдениетке жақындатады.

Мысалдар

Тіл — қылыштан өткір (Язык острее меча — о силе слова)

Білімді мың жасайды (Знающий живёт тысячу лет — о ценности знаний)

Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей (Если работать без лени, не будешь голодать — о труде)

Жақсы сөз — жарым ырыс (Доброе слово — половина счастья — о силе доброго слова)

Білімді іс жүзінде қолданыңыз

Алған білімді бекіту үшін интерактивті жаттығулар орындаңыз

📚 Сабақтар ✅ Тақырыптық тесттер 🎯 ҚАЗТЕСТ